Ayaktan, günübirlik ve yatan hastada onam: kanuni dayanaklar, SAS gereklilikleri, form hazırlama, bilgilendirme, imza, acil durum ve arşiv düzeni.
Hastadan onam formu alınması gerekip gerekmediği, yalnızca ayaktan, günübirlik veya yatarak tedavi sınıflandırmasına bakılarak belirlenmez. Asıl değerlendirme, yapılacak tıbbi müdahalenin niteliği, uygulanacak özel mevzuat, hastanın karar verme yeterliği ve ilgili kalite standardı üzerinden yapılır. Tıbbi müdahale için bilgilendirilmiş rıza ile bu rızanın yazılı formda belgelenmesi aynı soru değildir. Her ikisinin de doğru yönetilmesi gerekir.
Bu rehber, sağlık kuruluşlarında onam süreçlerini ve kayıt düzenini yöneten ekipler için hazırlanmıştır. 13 Ekim 2026 tarihinde incelenen resmî kanun metni, Hasta Hakları Yönetmeliği, TÜSKA SAS Hastane v4 ve SAS Ayaktan Sağlık Hizmetleri v2 esas alınmıştır. Genel tıbbi müdahale çerçevesi anlatılmaktadır; organ ve doku işlemleri, üreme sağlığı uygulamaları ve klinik araştırmalar gibi özel düzenlemeleri bulunan alanların bütün koşulları bu yazıda listelenmemektedir. Örnekler ve kurum içi kontrol önerileri, ilgili işlemin özel mevzuatının yerine geçmez.
Hasta Hakları Yönetmeliğinin 24’üncü maddesi tıbbi müdahalede hastanın rızasını esas alır. 15’inci madde bilgilendirmenin kapsamını, 18’inci madde ise bilginin nasıl aktarılacağını düzenler. Dolayısıyla hastanın önüne bir belge koyup imza almak, bilgilendirme sürecinin tamamlandığını kendiliğinden göstermez. Hastanın yapılacak işlemi, seçenekleri ve önemli sonuçları anlayabilmesi ve serbest iradesiyle karar vermesi gerekir.
28’inci madde, mevzuatın öngördüğü istisnalar dışında rızanın bir şekle bağlı olmadığını belirtir. Bunun yanında 26’ncı madde, mevzuatta öngörülen durumlar ve uyuşmazlık doğurması tıbben muhtemel görülen müdahaleler için rıza formunu düzenler. Bu hükümler birlikte okunmalıdır. “Her işlemde imzalı form zorunlu” veya “cerrahi dışındaki işlemlerde hiçbir zaman yazılı onam gerekmez” şeklindeki iki genel kabul de işlemin gerçek koşullarını gözden kaçırabilir.
| Kaynak | İlgili hüküm | Kuruluş için anlamı |
|---|---|---|
| 1219 sayılı Kanun | Madde 70 | Tıbbi işlemler için muvafakat çerçevesi ve büyük cerrahi ameliyelerde yazılılık şartı; elektronik muvafakata ilişkin hükümler |
| Hasta Hakları Yönetmeliği | Madde 15 ve 18 | Hangi bilgilerin, kim tarafından, nasıl ve ne zaman aktarılacağı |
| Hasta Hakları Yönetmeliği | Madde 24 ve 25 | Hasta veya kanuni temsilci rızası, özel durumlar ve tedaviyi ret süreci |
| Hasta Hakları Yönetmeliği | Madde 26 ve 28 | Rıza formu, sözlü açıklama, imzalar, nüshalar ve şekil kuralları |
| Hasta Hakları Yönetmeliği | Madde 31 | Rızanın kapsamı ve müdahalenin genişletilmesine ilişkin istisna |
| TÜSKA SAS Hastane v4 ve SAS Ayaktan Sağlık Hizmetleri v2 | Her iki sette HD.2.5 | Hasta rızası sürecinin tanımlanması ve belirtilen işlemlerde işleme özel yazılı rıza |
1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San’atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun’un güncel metni ile Hasta Hakları Yönetmeliği temel hukukî kaynaklardır. Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 2’nci maddesi uyarınca bu çerçeve, sağlık hizmeti sunan resmî ve özel bütün kurum ve kuruluşları kapsar; ayaktan teşhis ve tedavi kuruluşları da kapsamdadır. Akreditasyon açısından hastanelerde TÜSKA SAS Hastane v4, ilgili ayaktan sağlık kuruluşlarında ise SAS Ayaktan Sağlık Hizmetleri v2 esas alınır. Hasta rızası süreci her iki sette de HD.2.5 değerlendirme ölçütünde ele alınır. SAS ölçütü ile kanun maddesi aynı tür kaynak değildir; kurumun hem mevzuat hem kendi akreditasyon programı bakımından uygulanacak koşulları izlemesi gerekir.
Ayaktan başvuru, yalnızca basit muayene anlamına gelmez. Aynı hizmet düzeninde tanısal veya girişimsel işlemler de yapılabilir. Bu nedenle poliklinik kaydı, planlanan işlemin kendisine ilişkin bilgilendirme ve rıza değerlendirmesinin yerine geçmez. Sıradan bir muayene için gereken süreçle biyopsi veya anestezi altında yapılacak bir girişimin süreci aynı kabul edilmemelidir.
Yazılı form gerekliliği belirlenirken özel mevzuat, Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 26’ncı maddesi ve kuruluş için geçerli standartlar birlikte dikkate alınır. Ayaktan teşhis ve tedavi kuruluşları açısından doğrudan ilgili kaynak, SAS Ayaktan Sağlık Hizmetleri Seti v2’nin HD.2.5 değerlendirme ölçütüdür. Bu ölçüt; cerrahi veya girişimsel işlemler, kan ve kan bileşeni kullanımı, anestezi altında orta ve derin sedasyon dahil gerçekleştirilen işlemler ile diğer yüksek riskli işlemler öncesinde bilgilendirme ve işleme özel yazılı rıza öngörür. Hastanenin ayaktan hizmet birimlerinde ise SAS Hastane v4 HD.2.5 esas alınır. Dolayısıyla ayaktan hizmet sunulması onam yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz; kuruluş türüne uygun set ve yapılan müdahale birlikte değerlendirilir.
Günübirlik hizmette hastanın aynı gün ayrılması, işlem risklerini veya rızanın kapsamını değiştiren tek ölçüt değildir. Örneğin günübirlik girişim, sedasyonla yapılacak endoskopi veya kan bileşeni uygulanması farklı bilgilendirme içerikleri gerektirebilir. Bu örnekler, hizmet sınıfının neden tek başına yeterli olmadığını gösterir; her işlemin kendi kapsamı ayrıca belirlenmelidir.
Kuruluş, işlem öncesi değerlendirmede onamın hangi müdahaleyi kapsadığını ve hastanın karar verme durumunu kontrol edebilir. Planlanan sedasyonun veya anestezinin açıklanması, esas girişimin açıklanmasıyla karıştırılmamalıdır. Bunların ayrı formlarda mı yoksa açık biçimde ayrılmış bölümlerde mi belgelenebileceği, ilgili işlem mevzuatı ve kurumun uyguladığı standartlar üzerinden değerlendirilmelidir. Her günübirlik hizmet için aynı tek sayfalık genel kabul belgesinin yeterli olduğu varsayılmamalıdır.
Yatış sırasında düzenlenen genel kabul belgesi, yapılabilecek bütün müdahalelere sınırsız rıza olarak yorumlanamaz. 31’inci maddeye göre müdahale hastanın verdiği rızanın sınırları içinde olmalıdır. Rıza, müdahalenin gerektirdiği sürecin devamı olan zorunlu rutin işlemleri de kapsayabilir; bu hüküm bütün yeni işlemler için açık uçlu yetki verildiği anlamına gelmez.
Yatış sırasında cerrahi girişim, kan bileşeni kullanımı veya başka bir yüksek riskli işlem planlanırsa, o işlemin bilgilendirme ve yazılı rıza gerekliliği ayrıca ele alınır. Planın önemli ölçüde değişmesi veya farklı bir müdahaleye geçilmesi durumunda mevcut rızanın kapsamı yeniden kontrol edilmelidir. Kurumun işlem öncesi kontrolünde yalnızca “dosyada imzalı belge var mı?” sorusu değil, “belge uygulanacak işlem ve güncel plan için geçerli mi?” sorusu da yer almalıdır.
| Durum | Onam bakımından temel yaklaşım | Kayıt kontrolü |
|---|---|---|
| Ayaktan muayene ve olağan değerlendirme | Bilgilendirme ve rıza esastır; yazılılık ilgili işlem ve mevzuata göre değerlendirilir | Yapılan işlem, bilgilendirme ve varsa özel rıza gerekliliği |
| Ayaktan cerrahi veya girişimsel işlem | Özel mevzuat kontrol edilir; ayaktan kuruluşlarda SAS Ayaktan Sağlık Hizmetleri v2 HD.2.5, hastane birimlerinde SAS Hastane v4 HD.2.5 kapsamında işleme özel yazılı rıza aranır | İşlem adı, kapsam, açıklama, imzalar ve zaman |
| Günübirlik işlem, anestezi veya sedasyon | Hizmet süresinden bağımsız olarak planlanan müdahalelerin kapsamı değerlendirilir | Girişim ve anestezi/sedasyon bilgilendirmesinin açık olması |
| Yatan hastada yeni cerrahi veya yüksek riskli işlem | Genel yatış belgesine dayanılarak bütün işlemler kabul edilmiş sayılmaz | Mevcut rızanın yeni işlemle ve güncel planla uyumu |
| Rıza alınamayan, yönetmelikteki koşulları taşıyan acil durum | Madde 24 kapsamındaki istisna değerlendirilir | Tıbbi gerekçe, müdahale ve sonraki bilgilendirme |
Tablo, bütün işlemleri kapsayan bir zorunlu form listesi değildir. Kuruluş kendi hizmet envanterindeki işlemler için hukukî dayanak, standart gerekliliği ve kullanılacak formu eşleştirerek daha ayrıntılı bir liste hazırlayabilir.
Başlangıç noktası, uygulanacak işlemin açık ve hastanın anlayabileceği bir adla tanımlanmasıdır. Tek bir genel metinle birbirinden farklı işlemlerin açıklanması yerine, içerik müdahalenin niteliğine göre hazırlanmalıdır. Tanı, planlanan işlem ve işlem bölgesi gibi gerekli bilgiler formun doğru hasta ve doğru müdahaleyle eşleşmesini destekler. Kurum içi taslak, ilgili hizmet alanı tarafından tıbbi içerik ve uygulama bakımından değerlendirilmelidir.
15’inci madde; hastalığın muhtemel nedenleri ve seyri, müdahalenin kim tarafından nerede ve nasıl yapılacağı, tahmini süre, diğer tanı ve tedavi seçeneklerinin fayda ve riskleri, muhtemel komplikasyonlar ve reddetmenin sonuçları hakkında bilgilendirme düzenler. Kullanılacak ilaçların önemli özellikleri, sağlık açısından kritik yaşam tarzı önerileri ve gerektiğinde tıbbi yardıma erişim bilgileri de maddede yer alır. Form hazırlanırken bu başlıkların ilgili işleme uygun içeriği belirlenmelidir.
SAS Hastane v4 ve SAS Ayaktan Sağlık Hizmetleri v2 setlerinin HD.2.5 ölçütleri kapsamında yazılı rızada işlemden beklenen fayda, uygulanmamasının sonuçları, alternatifler, risk ve komplikasyonlar, tahmini süre ve ilgili imza bilgileri bulunmalıdır. Belirsiz şekilde bütün risklerin kabul edildiğini yazmak yerine, işlemin önemli riskleri anlaşılır biçimde açıklanmalıdır. Formun uzunluğu tek başına yeterlilik ölçüsü değildir; işlemle ilgili, doğru ve anlaşılır içerik esas alınmalıdır.
26’ncı madde, formdaki bilgilerin hastaya sözlü aktarılmasını ve formun hastaya veya kanuni temsilcisine imzalatılmasını öngörür. Bilgilendirmeyi yapan ve müdahaleyi gerçekleştirecek sağlık meslek mensubunun imzası da düzenlenir. Kurum formunda bu işlevleri ayrı gösterebilir; gerçek kişi isimleriyle örnek doldurmak yerine hasta, kanuni temsilci, bilgilendiren ve işlemi uygulayacak kişi için boş alanlar oluşturulabilir.
Hastanın kimliği, temsil durumunda temsilin dayanağı, işlemin açıklanması, soruların yanıtlanması ve kararın kaydı için uygun alanlar belirlenebilir. Tarih ve saat bilgileri, her iki setin HD.2.5 ölçütleri kapsamında rızanın alınma zamanı ile müdahalenin zamanının tutarlılığını gösterecek şekilde tutulmalıdır. Boş bir form imzalatılıp işlem ayrıntılarının sonradan tamamlanması, bilgilendirme ve irade sürecini belirsizleştirir.
26’ncı maddeye göre rıza formu iki nüsha imza altına alınır; biri hasta dosyasına konur, diğeri hastaya veya kanuni temsilcisine verilir. Formun arşivlenmesi ilgili arşiv mevzuatına göre yapılır. Bütün kuruluş ve kayıt türleri için tek bir saklama süresi bu maddeden çıkarılamaz. Kurum, uygulanacak arşiv ve erişim kurallarını kendi kuruluş türü ve ilgili düzenlemeler üzerinden belirlemelidir.
Formun kodu, sürümü ve revizyon tarihi takip edildiğinde, işlem sırasında hangi metnin kullanıldığı anlaşılabilir. Güncel boş form ile geçmişte imzalanmış hasta kaydı farklıdır: yeni form sürümü yayımlandığında eski imzalı kayıt değiştirilerek güncel form gibi gösterilmemelidir. Doküman yönetimi ile hasta dosyası yönetimi birbiriyle bağlantılı fakat ayrı kayıt ihtiyaçlarıdır.
18’inci madde bilginin sade, tereddüde yer bırakmayacak ve hastanın anlayabileceği biçimde verilmesini düzenler. Hastanın kendisinin bilgilendirilmesi esastır. Acil durumlar dışında hastaya makul süre tanınmalı, uygun ortam ve mahremiyet sağlanmalıdır. İşlemden hemen önce yalnızca imza isteyen bir akış yerine, soruların yanıtlanabildiği bir bilgilendirme düzeni kurulmalıdır.
Hastanın dil veya iletişim gereksinimleri sürece dahil edilmelidir. Gerektiğinde uygun iletişim desteği sağlanması ve bu desteğin nasıl kullanıldığının kaydedilmesi, anlaşılabilirliği destekleyen kurum içi uygulamalardır. Karar verme yeterliğini etkileyebilecek durumlar da değerlendirilmelidir; sedasyon veya benzeri bir etki altında alınan imzanın, yeterlik değerlendirmesinden bağımsız biçimde geçerli sayılacağı varsayılmamalıdır.
24’üncü madde küçük veya kısıtlı hastalarda veli ya da vasi iznini ve özel durumları düzenler. Kanuni temsilci rızasının yeterli olduğu hâllerde bile, hastanın anlayabildiği ölçüde bilgilendirmeye ve kararlara katılması sağlanır. Hastanın yakını olmak, her durumda kanuni temsilci sıfatı taşıdığı anlamına gelmez. Kimlik ve temsil ilişkisi, ilgili hukukî koşullarla birlikte değerlendirilmelidir.
Madde 24; rıza alınamayan, hayati tehlike ve bilinç kapalılığı bulunan acil durumlar ile organ kaybı veya fonksiyon kaybına yol açabilecek durumlar için istisna düzenler. Bu, acil servise gelen herkes için rızanın gereksiz olduğu anlamına gelmez. İstisnayı gerektiren durum ve yapılan müdahale kaydedilmeli; mümkün olan bilgilendirme yapılmalı, hasta yeniden karar verebilir hâle geldiğinde sonraki müdahaleler için rıza süreci değerlendirilmelidir.
25’inci madde, kanunen zorunlu hâller dışındaki tedaviyi ret veya durdurma hakkını düzenler. Tedavinin uygulanmamasının sonuçları açıklanmalı ve bunu gösteren yazılı belge alınmalıdır. 26’ncı madde, acil durumda müdahalenin kabul edilmemesine ilişkin beyanın imzalı alınmasını; imzadan kaçınılırsa tutanak tutulmasını belirtir. Ret kaydı, bilgilendirme yapılmadan yalnızca “hasta istemedi” yazılması şeklinde bırakılmamalıdır.
31’inci madde müdahalenin rıza sınırları içinde kalmasını esas alır. Müdahaleyi genişletmemenin organ kaybı veya fonksiyon kaybına yol açacağı tıbbi zorunluluk için ayrıca istisna bulunur. Planlı bir değişiklikte bu istisna genel yetki gibi kullanılmamalı; hastanın yeni plan hakkında bilgilendirilmesi ve gerekli rızanın alınması değerlendirilmelidir.
1219 sayılı Kanun’un 70’inci maddesine 2025 yılında eklenen hükümler, bu madde kapsamındaki muvafakatin elektronik ortamda da alınabilmesini düzenler. Metin, kimlik doğrulamaya yönelik yöntemleri ve elektronik muvafakat usul ve esaslarının Sağlık Bakanlığı tarafından belirlenmesini belirtir. Bu nedenle bir ekran kutusunun işaretlenmesi, taranmış imza görseli veya herhangi bir dijital form tek başına bu koşulların karşılandığını kanıtlamaz.
Elektronik uygulama tasarlanırken geçerli resmî usuller, kimlik doğrulama, hangi içeriğin kabul edildiğinin kaydı, erişilebilir nüsha ve arşiv düzeni birlikte doğrulanmalıdır. Bu yazı belirli bir elektronik onam yönteminin uygunluğunu onaylamamaktadır. Kullanılan teknoloji, sözlü bilgilendirme ve hastanın özgür karar verme sürecinin yerine geçmez.
Kurum içi öz değerlendirmede işlemle eşleşme, güncel form sürümü, bilgilendirme içeriği, gerekli imzalar, tarih ve saat tutarlılığı, temsil ilişkisi ve nüsha verme düzeni incelenebilir. Bulgular, yalnızca dosyada form bulunup bulunmadığıyla sınırlandırılmamalıdır. Formun uygulanmış işlemden farklı bir müdahaleye ait olması veya bilgilendirme sürecinin açıklanamaması da değerlendirilmelidir.
Eksikliklerde kullanılan formun içeriği, dağıtım düzeni, çalışan bilgilendirmesi ve işlem öncesi kontrol adımları birlikte gözden geçirilebilir. İmzalı belgenin varlığı, sağlık meslek mensubunun bütün sorumluluklarının ortadan kalktığı veya akreditasyon ölçütünün otomatik karşılandığı anlamına gelmez. Temel hedef, hastanın bilgilendirilmiş kararını ve bu karara uygun hizmet sunumunu izlenebilir biçimde göstermektir.
Aynı genel belge, bütün müdahaleler için yeterli kabul edilmemelidir. Yapılacak işlemin kapsamı, yazılılık gerekliliği ve işleme özel bilgilendirme içeriği ayrıca değerlendirilir.
Hayır. Yazılı rıza ihtiyacı hizmetin kaç saat sürdüğünden çok müdahalenin niteliğine bağlıdır. SAS kapsamındaki belirtilen işlemler için işleme özel yazılı rıza aranır.
Hasta Hakları Yönetmeliği’nin 26’ncı maddesindeki rıza formu düzeninde, iki imzalı nüshadan biri hasta dosyasına konur, diğeri hastaya veya kanuni temsilcisine verilir.
İşlemler farklı bilgilendirme içerikleri gerektirir. Şablon, form alanlarını düzenlemeye yardımcı olabilir; tıbbi içerik, özel mevzuat ve resmî standart kontrolünün yerine geçmez.
24 Ekim 2026’da kaldırılan sağlık kurulu hükümleri ne anlama geliyor? Sağlık Raporları Yönetmeliği, e-Rapor, kayıt ve itiraz süreçleri ile SAS bağlantısını açıklayan kurumsal rehber.
Tıbbi ve tehlikeli atıkların ayrıştırılması, depolanması, teslimi ve kayıtları: güncel yönetmelikler ile SAS Hastane ve Ayaktan Sağlık Hizmetleri AY.1 ölçütlerinin uygulamadaki bağlantısı.
Hasta hakları başvurusu nasıl yönetilir? Birim ve kurul ayrımı, gizlilik, kurulun otuz günlük süresi ve SAS geri bildirim–iyileştirme bağlantısı.
Yazdıklarımızı ekranda göstermek daha kolay. Bir iş günü içinde dönüyoruz.